up:: index
Ik had net het stukje Waarom drijf je makkelijker in zout water? 🧂 geschreven. Daarin schreef ik over de Dode Zee, want dat water is bijna tien keer zo zout als de zee.
Toen las mijn tante Myrte het en die vroeg: “waarom heet een meer eigenlijk ‘dode zee’?” Dat wist ik niet. Dus ben ik dat ook gaan uitzoeken.
En het antwoord is grappig: de naam is op twee dingen fout. Het is geen zee. En hij is niet dood.
Wanneer is iets een zee en wanneer een meer?
Mensen die de aarde onderzoeken gebruiken één test:
Een zee heeft een deurtje naar de oceaan. Een meer zit helemaal opgesloten door land.
De Noordzee is een echte zee. Je kan met een boot van Scheveningen zo naar de Atlantische Oceaan varen. Bij de Dode Zee kan dat niet. Er gaat wel water in, uit de rivier de Jordaan. Maar er stroomt nergens water uit.
Zo’n meer zonder uitgang heet een endoreïsch bekken. Dat is een moeilijk woord voor: het water kan er alleen uit door te verdampen. En als water verdampt, gaat het zout niet mee. Het zout blijft dus achter en het water wordt steeds zouter. Dat is precies waarom je er zo goed op kan drijven.
Waarom staat er dan toch ‘zee’ in de naam?
Omdat de naam heel erg oud is. Ongeveer 3000 jaar oud!
Toen de mensen daar dat water een naam gaven, wisten ze nog niks van oceanen. Ze zagen alleen: heel groot, heel zout, geen vis te zien. Dat noemden ze een zee. En daarna is die naam van taal naar taal doorgegeven:
- Hebreeuws: Yam HaMelach, dat betekent “Zoutzee”
- Oud-Grieks: Nekra Thalassa, dat betekent “dode zee”
- Latijn: Mare Mortuum
- Arabisch: al-Bahr al-Mayyit
- Nederlands: Dode Zee
Iedereen vertaalde het gewoon letterlijk. Niemand heeft ooit geroepen: “wacht even, dit is eigenlijk een meer!”
Dat is in Nederland ook gebeurd
De Zuiderzee was eeuwenlang een echte zee. Maar op 28 mei 1932 was de Afsluitdijk klaar en werd het deurtje naar de zee dichtgemaakt. Toen werd de Zuiderzee een meer.
En deze naam veranderde wél mee: het heet nu het IJsselmeer.
Het duurde daarna ongeveer vijf jaar voordat al het zout eruit was. De vissers vingen eerst haring en garnalen. Daarna moesten ze aal en snoekbaars gaan vangen, want die leven in zoet water.
En waarom heet hij ‘dood’?
Omdat er geen vissen en waterplanten in kunnen leven. De Dode Zee bestaat voor 33 procent uit zout.
Zoveel zout doet iets gemeens: het zuigt het water uit je lichaam. Dat heet osmose. Water gaat altijd van een plek met weinig zout naar een plek met veel zout. In een visje zit veel minder zout dan in de Dode Zee. Dus stroomt het water uit de vis naar buiten. De vis droogt uit terwijl hij aan het zwemmen is!
Daarom vind je er geen vissen, geen zeewier, geen krabben en zelfs geen schelpen op het strand.
Proefje: osmose zien met komkommer
- Leg een paar schijfjes komkommer op een bordje.
- Strooi er flink zout over.
- Wacht tien minuten.
Er ligt nu een plasje water op het bordje. Dat water is uit de komkommer getrokken door het zout. Precies dat gebeurt met een vis in de Dode Zee.
Maar hij is niet echt dood!
Wetenschappers hebben het water onder de microscoop bekeken. En er leeft wel wat:
- Archaea, dat zijn piepkleine wezentjes die nog ouder zijn dan bacteriën. Ze proppen zichzelf zo vol met zout dat er binnen net zoveel zout zit als buiten. Dan wordt er geen water meer uit ze getrokken. Dat vind ik een echte judotruc: niet tegenwerken, maar meegeven.
- Bacteriën.
- Een groen algje dat Dunaliella heet. Dat is een beetje de plant van de Dode Zee. Als het lang geregend heeft kan de Dode Zee er zelfs een beetje rood of groen uitzien van al die minidiertjes.
Een eerlijkere naam zou dus zijn: “het meer waar alleen microscopisch kleine dingen kunnen leven”. Maar dat past niet op een landkaart.
Superleuke weetjes
- De Dode Zee ligt 430 meter onder de zeespiegel. Dat is het laagste stukje land van de hele aarde. Als je daar staat, staat er niemand op de wereld lager dan jij.
- Hij wordt kleiner. Het water zakt ongeveer 1 meter per jaar, omdat de landen eromheen water uit de Jordaan halen om te drinken en voor hun akkers.
- Doordat het water zich terugtrekt komen er zinkgaten: gaten die zomaar in de grond wegzakken. In 2022 waren er al ongeveer 7000. Bij sommige stranden mag je niet meer komen.
- De Kaspische Zee heeft precies hetzelfde probleem met zijn naam. Dat is het grootste meer van de wereld, maar iedereen zegt zee. Vijf landen hebben daar meer dan twintig jaar over gekibbeld, want als het een zee is wordt de olie eronder anders verdeeld dan wanneer het een meer is. In 2018 spraken ze af: het is niet helemaal een zee en niet helemaal een meer. Een naam kan dus over heel veel geld gaan!
Wat ik heb geleerd
Namen zijn vaak veel ouder dan wat we nu weten. De Dode Zee is een meer, en hij is niet dood. Maar we blijven hem zo noemen omdat mensen dat al 3000 jaar doen.
Een vraag voor jou
Het Grevelingenmeer in Zeeland is met dijken afgesloten van de Noordzee. Er is dus geen deurtje meer naar de oceaan. Maar het water is nog steeds zout. Is dat nu een zee of een meer?
Gevonden bij Wikikids, Wikipedia en de Canon van Nederland
Bedankt voor de vraag, tante Myrte!